Iran na 4 mapach. Z jakiego powodu potęga upadła

Gdyby przygotować ranking cywilizacji posiadających największy wpływ na progres ludzkości, Persja znalazłaby się na bardzo wysokim miejscu. Dzisiaj o tym nie zaakceptować pamiętamy, ponieważ w przeciągu ostatnich kilkuset lat Iran był państwem albo kruchym, albo odizolowanym od reszty świata.

Wszystko się zmieniło po rewolucji w 1979 r. Był nawet pewien moment, kiedy wydawało się, że Iran zdominuje cały Bliski Wschód. Moment ten miał położenie tuż przed wybuchem wojny domowej w Syrii, co za chwilę wyjaśnimy. Ale ta okazja przeminęła jak i również Iran (później będziemy używać na przemian nazwy Persja), na najbliższe lata, pozostał skazany na rolę drugorzędnego regionalnego mocarstwa.

Cztery poniższe mapy wyjaśniają z jakiego powodu:

1. Iran an ograniczenia geograficzne

Foto: Mauldin Economics Topografia Iranu

Geografia w każdej sytuacji była dla Iranu bronią obosieczną. Zarówno pod w stosunku do powierzchni, jak i liczby mieszkańców, jest to najogromniejszy kraj na Bliskim Wschodzie i 17 największy państwo świata.

Duże irańskie miasta otoczone są górami i pustyniami, co kształtowało zarówno strategię starożytnej Persji, jak i dzisiejszą taktykę Iranu. Położenie geograficzne sprawia, hdy kraj ten bardzo ciężko podbić, ale z innej strony jest barierą dla jego ekspansji.

Najlepszym kierunkiem ewentualnego oddziaływania wydaje się być zachód, pozostałe są w tej chwili dużo trudniejsze. Iran być może się pochwalić dużymi wpływami w Afganistanie, ale jak i również w tym przypadku terytorium nie wydaje się być warte ceny, którą kosztowałoby jego zdobycie. Kaukaz nie wchodzi w grę – ukształtowanie powierzchni sprawia, że każda armia miałaby problem z jego podbiciem.

Dlatego irańska ekspansja ma tylko jeden nurt – zachodni.

Iran leży nad Zatoką Perską, ale nigdy nie miał silnej floty. Cieśnina Ormuz jest tak wąska, że blokuje większość kraju i każde wojsko, któremu udałoby się przez nią przedrzeć, natychmiast znalazłoby się w pułapce.

Z uwagi na rolę ropy naftowej jako kluczowego surowca energetycznego, Cieśnina Ormuz każdorazowa się ważnym szlakiem transportowym. Co prawda Iran grozi, że ją zaminuje, ale to tylko retoryka obronna, której realizacja byłaby niepewna dla samego Iranu.

2. Iran a podziały etniczne i religijne

Foto: Mauldin Economics Etniczna i religijna mapa Iranu

Na terenie Iranu rozwinęło się sporo grup etnicznych. To także wynika z jego górzystego położenia: góry oddzielają od momentu siebie różne grupy ludności i utrudniają kontakty pośród nimi. W efekcie odizolowane rejony tworzą osobiste kultury.

Mniej większą ilość 60 proc. ludności Iranu stanowią Persowie. Jedynym oficjalnym językiem jest farsi, ale na szczeblu regionalnym uznawanych jest przynajmniej siedem innych. Natomiast w całym kraju funkcjonuje jeszcze około tuzina języków.

Powyższa odwzorowanie pokazuje, jak skomplikowanym tworem jest Iran - pod spodem względem etnicznym, językowym i nawet religijnym. Można dojrzeć dominację perskiego centrum, lecz na terenie całego państwa rozrzucone są duże stajnie Arabów, Kurdów, Azerów, Turkmenów, Beludżów i innych.

Około 90 proc. mieszkańców Iranu to szyici, ale są tu także duże grupy sunnitów. Więc poniekąd pod tym względem Iran jest krajem zróżnicowanym.

To oznacza, że którykolwiek, kto rządzi Iranem, musi znaleźć jakiś sposób dzięki zjednoczenie tak różnorodnej populacji wokół jednego państwa. Historycznie oznaczało to rząd kierowniczy wyposażony w silne instytucje i środki przymusu, zezwalające na narzucanie ludności swoich rozkazów.

3. Iran an ograniczony wpływ w sąsiadów

Foto: Mauldin Economics Imperia perskie

Góry Zagros właściwie chronią Iran przed zakusami ewentualnych najeźdźców, ale i skutecznie blokują sam Iran. Większy wpływ na politykę takiego na przykład Iraku wymagałby zaistnienia jednego spośród dwóch warunków: lub Iran musiałby być państwem niezwykle bogatym i wielkim militarnie, albo musiałby potrafić wykorzystać słabości państw ościennych.

Jeśli chodzi o ten drugi warunek, wówczas w swojej historii Persja kilkakrotnie udowodniła, że potrafi to robić. Tyle wyłącznie, że miało to położenie jedynie wtedy, kiedy pełny region był słaby jak i również niezdolny do przeciwstawienia się irańskiej przewadze.

Weźmy dla przykładu okres przed rokiem 2011. Największym rywalem Iranu był Irak. W latach 1980-1988 był nawet przy stanie prowadzić z Iranem wyrównaną, choć niezwykle krwawą wojnę jakkolwiek, że swoim mieszkańcy stanowili zaledwie wybraną czwartą populacji Iranu. Jednak amerykańska inwazja na Irak w 2003 roku odsunęła to niebezpieczeństwo.

Od tamtej pory to Iran jest budowniczym szyickich władców na Bliskim Wschodzie. Reżim syryjskiego prezydenta Baszara al-Asada był jego sojusznikiem, zaś dominacja Hezbollahu w Libanie oznaczała, że irańskie wpływy sięgały aż do Morza Śródziemnego.

To całokształt zakończyło się wraz spośród wybuchem wojny w Jordani. Powstanie Państwa Islamskiego od czasu początku stanowiło zagrożenie gwoli Iranu, a silne sunnickie mocarstwo arabskie w danym sercu Bliskiego Wschodu nie zaakceptować mogło być tolerowane. Taka sytuacja pchnęła Stany Zjednoczone i Iran w kierunku trudnemu, ale stabilnemu partnerstwu.

Iran chce oddziaływać na Irak, dlatego finansuje różne, działające w tymże kraju, szyickie ugrupowania partyzanckie – po prostu chce mieć pewność, że ani jedna z sunnickim mniejszości w Iraku nie zagrozi rządowi w Bagdadzie.

Reżim al-Asada został osłabiony i Iran nie powinna już rachować na to, że tej wpływy będą się rozpościerać – za pośrednictwem Syrii – aż do skrajnych miejsc Morza Śródziemnego.

Świat arabski jest w dzieje chaosu, pozycja Izraela wydaje się być niezagrożona, ale prawdziwą wschodzącą potęgą jest Turcja a mianowicie ma niemal tyle samo mieszkańców, co Iran, przy dodatku może się zarekomendować strategicznie dużo lepszym położeniem geograficznym, a także w wyższym stopniu zaawansowaną gospodarką i nowocześniejszą armią.

To Turcja będzie dominującym mocarstwem na Bliskim Wschodzie, zaś Iran będzie musiał się zaspokoić rolą mocarstwa regionalnego, które może co prawda wpływać w kraje w tym regionie, jednak nigdy nie wyjdzie nadal.

4. Iran zaś granice perskiej ekspansji

Foto: Mauldin Economics Rozkład Islamu szyickiego i sunnickiego

Pomimo niezwykle różnorodnej populacji oraz zagrożeń z oddziaływaniem, to naturalnie na terenie dzisiejszego Iranu powstały niegdyś wielkie imperia, które zdominowały większość Bliskiego Wschodu. Jednak granice tychże imperiów zawsze były w miarę stałe.

Granice Persji najdalej sięgały do Hindukuszu na wschodzie, Kairu na południu i Istambułu na północy. Wyłącznym imperium, któremu udało się sięgnąć nieco dalej, stało się starożytne perskie cesarstwo Achemenidów, które rozciągało się aż do Morza Czarnego (550-330 p. n. e. ).

Stało się naprawdę dlatego, że pozostałe partii Bliskiego Wschodu znajdowały się w rozsypce – czy w pobliżu Iranu, oraz w Europie nie stało się nikogo zdolnego przeciwstawić się perskiej potędze. Jedyny sprzeciw, na jaki napotkała Persja, miał miejsce na terenach dzisiejszej Grecji i choć Persja miała większą armię, została pobita i nigdy już poważnie nie zagroziła Europie.

Irańskie wpływy na swoje „terytorium bazowe” zawsze były o wiele bardziej subtelne, niż przystępny podbój czy kontrola – w grę wchodzi ponieważ zbyt wiele ograniczeń geograficznych. A więc jeśli Iran chciał gdzieś rządzić, zobligowany współpracować z miejscową ludnością. To z kolei doprowadziło do przemieszania się kultur i idei. Przed pojawieniem się islamu dominującą wiarą w Persji był zoroastryzm (inaczej zaratusztrianizm), którego pewne zasady przetrwały do dziś zarówno w judaizmie, jak i również chrześcijaństwie.

Przyjęcie za pośrednictwem Persję islamu po przy jednym spotkaniu kolejny pokazuje jej zdolność do przemieszania elementów różnorodnych kultur i religii: niewiele zewnętrznych potęg potrafiło tak podbić Persję, jak zrobił to islam. Islam to ruch o arabskich korzeniach i to, że zbiór znaków farsi używa dzisiaj arabskiego pisma, jest najlepszym argumentem na to, jakie piętno odcisnął na perskiej kultury.

Mimo to Persom udało się zachować swój język. Farsi stał się lingua franca tureckich ludów Azji Środkowej, mieszkańców Kaukazu, Afganistanu i Azji Południowej; wywarł także wpływ dzięki urdu, hindi, bengalski i otomański turecki.

Persja była w stanie uporządkować się do islamu, zachowując większą część swojej kultury. Do dzisiaj irański muzułmanizm jest wyjątkowo dokładnie wymieszany z całym społeczeństwem. Persja przyjęła ustrój szyicki przy 1501 roku. Jak wskazują mapy, w świecie muzułmańskim Iran jest jedyną władzą szyicką.

Iran. Podsumowanie

Foto: Wikimedia Commons Hasan Rouhani, prezydent Iranu

Wszystkie cztery mapy pokazują, że Iran, z uwagi na własną dumną historię, kulturę i sposób rozwiązywania problemów, ma prawo rościć sobie predyspozycje do bycia mocarstwem. Ale pomimo zdobycia jakichkolwiek wpływów poza swoimi granicami, są one dość ograniczone: oddziaływanie kulturowe rozprzestrzeniło się w Afryce Północnej, na Bliskim Wschodzie oraz przy Środkowej i Południowej Azji.

Iran jest mocarstwem regionalnym, historyczną kolebką jednej z najbardziej wpływowych cywilizacji na świecie. O ile jednak chce zostać działaniem więcej, niż tylko siłą regionalną, musi spełnić określone warunki, a niewiele wskazuje, żeby w przewidywalnej przyszłości był w stanie to zrobić.

Iran wydaje się być i będzie potężną mocą geopolityczną, ale siłą, którą w nieunikniony sposób powstrzymuje sama geografia.

Tagi: Bliski Wschód Iran ropa Komentując korzystasz z przybory Facebooka. Publikowane komentarze będą prywatnymi opiniami Użytkowników. By zgłosić naruszenie – kliknij w link „Zgłoś Facebookowi” przy wybranym poście. Regulamin i zasady obowiązujące na Facebooku znajdują się którego adres to https://www.facebook.com/policies

Polecamy

  • Piotr Kuczyński: "Jestem wściekły. Zmieniłem zdanie o likwidacji OFE. Na jeszcze gorsze"

  • Jeśli ktokolwiek spóźnił się ze złożeniem PIT, może uniknąć sankcje. Wystarczy czynny żal

REKLAMY Koniec bloku reklamowego

Afera GetBack

  • Trigon TFI przekształca nazwę po aferze GetBacku

  • Afera GetBacku. Gerda Broker próbuje zniknąć spod topora

  • Afera GetBack. Twórca Altus TFI usłyszał nowe zarzuty

  • Zatrzymano byłego prezesa Idea Banku i kilkunastu pracowników. Chodzi o aferę GetBack

Notowanie

Francois Hollande o Brexicie i przyszłości londyńskiego City Ze świata